تدابیر دستگاههای اجرایی مشهد برای میزبانی ایمن از زائران رضوی
خبرگزاری مهر، گروه استانها- ندا سپاهی: ماهی جوبی راه راه به گویش محلی اصفهانیها، کپوردندان، آفانیوس گورخری و گورماهی اصفهان هم نامیده میشود؛ ماهی که گونهای اندمیک و انحصاری حوضه زایندهرود و تالاب گاوخونی است و به قدمت حیات این رودخانه با آن زیسته؛ ماهی جوبی زمانی در مادیهای شهر اصفهان که مانند مویرگ از زایندهرود منشعب بودند، فراوان بود، شاید تا همین بیست- سی سال پیش، امروز اما جمعیتش به چند چشمه و قنات دورافتاده در جنوب تالاب گاوخونی محدود شده و هر تهدید کوچک میتواند نسلش را منقرض کند.
در میان قهقرای تدریجی که هویت زیستی یک تمدن را از برابر دیدهها و حافظه جمعی محو کرده، بانویی سالهاست که بی صدا از آخرین بازمانده در زایندهرود حفاظت میکند. فرشته عالمشاه کنشگر محیطزیست و مدیرخانه آفانیوس اصفهان، اصالتا اهل دزفول است اما دل در گروی زاینده رود دارد و زیستمندانش؛ بیش از یک دهه است که برای حفظ هویت زیستی اصفهان به دور از هیاهو جنگیده و ایستادگی کرده تا خطر انقراض را از ماهی کوچک زاینده رود دور کند؛ با او گفتگویی داشتیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید؛
* خانم عالمشاه، شما بیش از یک دهه است که در حوزه حفاظت از ماهی آفانیوس فعالیت میکنید، چطور شد که این مسیر را انتخاب کردید؟
بله. از سال ۱۳۹۴ با تیمی مردمی بهطور خودجوش حفاظت از محیطزیست بخش جنوبی تالاب گاوخونی را شروع کردیم. از سال ۱۳۹۷ هم بهطور ویژه روی ماهی آفانیوس تمرکز کردیم. اواخر ۹۷ یا اوایل ۹۸ متوجه شدیم این گونه بسیار در خطر انقراض است. جالب اینجاست که ما قبل از اینکه حتی اسم و هویت این ماهی را بدانیم، از آن حفاظت میکردیم، چون در قناتها و چشمهها میدیدیمشان.
از سال ۹۷ من روی شناسایی ماهیهای منطقه تمرکز کردم. هرچه جستجو میکردم نام این گونه را پیدا نمیکردم. گونههای مهاجم را همه میشناختند اما این یکی ناشناخته مانده بود. تا اینکه در جلسهای در اداره کل محیطزیست اصفهان پوستری از آفانیوس دیدم. به کارشناس تالابی گفتم این همان ماهی است که در منطقه ما هست. آنها اول باور نکردند و گفتند این گونه فقط در تالاب بوده و احتمالاً دیگر وجود ندارد. عکسش را نشان دادم و تعجب کردند. بعد با دکتر اسدالله و دکتر کیوانی که این گونه را ثبت جهانی کرده بودند آشنا شدم، آنها را دعوت کردیم و تأیید کردند.
یک سال برای گرفتن مصوبه و شروع آموزش مردمی دوندگی کردم اما نتیجه مطلوبی نگرفتیم. برای همین درها را بستیم و پنج سال مثل یک ارتش سری کار کردیم؛ خودمان هزینه میکردیم و کنار چند محقق و کارشناس پیش میرفتیم. سال ۱۴۰۲ با افزایش گردشگری منطقه، رهاسازی گونههای مهاجم و درخواست کشاورزان برای ریختن فاضلاب در قناتها، دیگر نمیشد سکوت کرد. همان سال پویش حفاظت از ماهی آفانیوس را بهصورت علنی و گسترده راه انداختیم.
* وضعیت فعلی جمعیت و زیستگاههای باقیمانده چطور است؟ چند نقطه شناسایی کردهاید؟
در ایران بین ۱۰ تا ۱۴ گونه آفانیوس داریم. بعضیها مثل گونه صوفیا پراکنش وسیع و جمعیت نسبتاً پایداری دارند اما بعضی گونهها کاملاً منحصر به نقاط خاصی هستند. ایران یکی از منابع اصلی این خانواده در جهان است. آفانیوس اصفهان گونهای چندمیلیونساله است؛ وقتی گونهای به یک منطقه خاص سازگار میشود، میلیونها سال طول میکشد تا شکل و ژنتیکش تغییر کند.
این ماهی فقط متعلق به تالاب گاوخونی نبوده؛ حدود ۱۸ هزار سال پیش تا اصفهان و آتشگاه زیر آب بوده و با عقبنشینی آب، ماهیها در چشمهها و قناتهای اطراف باقی ماندهاند. ما الان حدود ۷۰ کیلومتر حاشیه تالاب گاوخونی را پوشش میدهیم و بیش از ۳۷ نقطه زیستگاهی پراکنده شناسایی کردهایم.
* جمعیت و تراکم ماهی نسبت به سالهای ۹۸ و ۹۹ چقدر تغییر کرده؟
خیلی افزایش داشتهایم. تا چند سال پیش داشتیم این گونه را در بعضی نقاط از دست میدادیم. در یکی از چشمههای اصلیمان جمعیت گونههای مهاجم آنقدر بالا رفته بود که تقریباً فقط چند جفت آفانیوس باقی مانده بود. مرتب پایش میکردیم و میدیدیم که دارد به صفر میرسد. آن چند جفت را زیر نظر کارشناسان به نقطه امن منتقل کردیم، حدود ۳۰ بچه از آنها گرفتیم و دوباره به همان چشمه برگرداندیم. در آخرین پایش، همان نقطه به حدود ۱۵۰۰ قطعه رسیده است.
بهترین ابزار موفقیت ما آموزش مردمی بوده. کشاورزان دیگر میدانند چه موادی را نباید در آب استفاده کنند و موقع لایروبی به ما خبر میدهند. به بچهها آموزش دادهایم و آنها خودشان حفاظت میکنند. الان مردم منطقه این ماهی را بخشی از هویت و اصالت خودشان میدانند و مثل یک هموطن از آن مراقبت میکنند.
* آیا نشانههایی از حضور گونه در بخشهای غربی تالاب هم دیدهاید؟
در برخی زهکشها و استخرهای کشاورزی کنار تالاب حضور دارد اما شرایط آنجا خیلی سختتر است. چون قبلاً مستقیم از رودخانه سیراب میشدند و الان رودخانهای در کار نیست، شوری و غلظت آب بسیار بالاست. جاهایی که فاضلاب وارد میشود، حال ماهیها اصلاً خوب نیست. به همین دلیل بیشترین تمرکز را روی منطقهای گذاشتهایم که آب سالمتری دارد.
*مهمترین عامل مستقیم کاهش جمعیت این گونه چیست؟
مهمترین علت، از دست دادن زیستگاه بهخاطر خشک شدن زایندهرود بوده است. این ماهی آب گرم و کمعمق را دوست دارد و آبهای سرد کوهستانی را نمیپسندد. قبلاً از بالادست اصفهان تا تالاب گسترده بود. وقتی آب نباشد، ماهی هم از بین میرود. این علت اصلی انقراض گونه است.
در مناطقی که هنوز آب هست هم تهدید کمآبی وجود دارد. گونههای مهاجم هم خطر بزرگی هستند؛ ماهی قرمز و کاراس وقتی وارد طبیعت میشوند رنگشان را از دست میدهند، بزرگ میشوند، صدها هزار تخم میگذارند و تخم و نوزاد آفانیوس را میخورند. رهاسازی ناآگاهانه این گونهها توسط مردم هم مشکل را دوچندان میکند. برای ما حتی از دست رفتن یک جفت مولد هم یعنی از دست دادن نسلهای بعدی.
*خشکی تالاب گاوخونی و انتشار ریزگردهای حاوی فلزات سنگین چطور روی بقای آفانیوس و همزمان روی افزایش سرطان در روستاهای حاشیه حسنآباد، دستجرد تأثیر گذاشته؟
درباره تأثیر مستقیم ریزگردها روی ژنتیک یا تعداد تخمگذاری آفانیوس هنوز تحقیق علمی دقیقی انجام نشده و نمیتوانم ادعایی بکنم اما هرچه منطقه خشکتر شود، غلظت آب بالاتر میرود و فضای سالم برای ماهی کمتر میشود.
برای سلامت مردم اما موضوع کاملاً روشن است. تالاب گاوخونی سالها مثل سطل زباله طبیعی زایندهرود عمل میکرد و فلزات سنگین را در خود دفن میکرد. الان با خشک شدن، نه آب هست و نه پوشش خاکی کافی؛ این مواد بلند میشوند و مردم را بیمار میکنند. تحقیقات متعددی در این زمینه انجام شده. ما بارها در جلسات درخواست تحقیقات علمی زمینپزشکی و پزشکی دادهایم تا این ارتباط بهطور دقیق بررسی شود.
* آفانیوس چقدر در کنترل بیماریها و زنجیره غذایی نقش داشته؟
شهر اصفهان پر از مادی بود و این مادیها از این ماهی اشباع بودند. آفانیوس لارو حشرات، مخصوصاً پشههایی که در آبهای راکد تخمگذاری میکنند را میخورد. بنابراین در کنترل جمعیت پشههای ناقل مالاریا و سالک نقش مهمی داشت. بخشی از تغذیه آن هم از جلبکهاست و به سلامت آب کمک میکند.
چون عمق زیاد را دوست ندارد و فضاهای گلی و کمعمق را ترجیح میدهد، در تالاب به راحتی زندگی میکرد و غذای اصلی بسیاری از پرندگان مهاجر بود که از آفریقا، سیبری یا قطب میآمدند. با خشک شدن تالاب این حلقه قطع شده. پرندهها یا مسیر جدید پیدا میکنند یا در راه تلف میشوند. این ماهی بخشی از یک چرخه جهانی است. تنها در اصفهان وجود دارد و میتواند برند زیستی واقعی این شهر باشد.
* چرا مخالف تکثیر در اسارت یا آکواریوم هستید؟
تحقیقات بینالمللی نشان داده وقتی ماهیها مدت طولانی در اسارت باشند، تغییرات ژنتیکی پیدا میکنند و حتی حافظه ژنتیکیشان تغییر میکند. رفتارهای طبیعی مثل تشخیص دشمن، فرار و شکار را از دست میدهند. مثل این است که گربه وحشی را در خانه بزرگ کنید و بعد به طبیعت برگردانید؛ طعمهای آسان برای بقیه میشود.
بهترین مدل این است که زیستگاههای طبیعی را بهسازی کنیم تا جمعیت با ژنتیک کامل و رفتار طبیعی حفظ شود.
* خانه آفانیوس و زیستگاه امن حسنآباد الان در چه وضعیتی است؟
خانه آفانیوس سال سوم فعالیتش را میگذراند. آنجا پایگاه آموزشی برای بچههای منطقه است. آموزشهای محیطزیستی، ارزشآفرینی، بازی و کتابخوانی رایگان داریم. این بچهها سربازان آینده حفاظت از آفانیوس خواهند بود. تیم همیاران نوجوان هم حفاظت فیزیکی و جداسازی گونههای مهاجم را یاد گرفتهاند و روزبهروز ماهرتر میشوند. برای خانمهای علاقهمند هم صنایع دستی قدیمی منطقه را احیا کردهایم تا هم اشتغال ایجاد شود و هم ارزش اقتصادی به وجود این گونه اضافه شود.
زیستگاه امن هم اولین نمونه در ایران است. یک سال تحقیقات میدانی کردیم تا بفهمیم ماهیها چه عمق، جریان و فضایی را دوست دارند. زمین را شهرداری حسنآباد در اختیارمان گذاشته و از آب قنات استفاده میکنیم. فولاد مبارکه در بخش تحقیقات سال اول کمک کرد. سازمان محیطزیست هنوز حمایت عملی از ساخت برکه نداشته، هرچند روز کلنگزنی وعده داده بودند.
* پیام کلیدی شما به عنوان کسی که سالها پای این گونه و تالاب ایستادهاید چیست؟
بدون جریان دائمی زایندهرود و احیای واقعی تالاب گاوخونی، فاجعه محیطزیستی و انسانی در فلات مرکزی ایران رخ خواهد داد. این موضوع اصلاً فرعی و حاشیهای نیست. هرچه زودتر وزارت نیرو، وزارت کشور، رئیسجمهور و نمایندگان مجلس این مسئله را جدی بگیرند، جلوی فاجعه گرفته میشود.
دیدگاهتان را بنویسید