ساختمان تجاری ناایمن در شهریار پلمب شد/شهرداری مکلف به پیگیری اصلاحات
به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرج، استان البرز بهرغم گستره جغرافیایی نسبتاً محدود، از منظر تاریخی و باستانشناسی یکی از مناطق قابلتوجه کشور به شمار میرود؛ سرزمینی که به دلیل قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی مهم در دورههای مختلف تاریخی محل تردد کاروانها، شکلگیری استقرارهای انسانی و تعاملات فرهنگی بوده است.
این موقعیت سبب شده تا در نقاط مختلف استان، نشانههایی از استقرارهای کهن، تپههای باستانی و بناهای تاریخی به چشم بخورد؛ آثاری که هر یک میتوانند بخشی از روایت تاریخی این منطقه را در دل خود حفظ کرده باشند. با این حال، بسیاری از این محوطهها هنوز بهطور کامل موردمطالعه علمی قرار نگرفتهاند و اطلاعات موجود درباره آنها محدود به شواهد سطحی یا گزارشهای اولیه است.
در دل هر سرزمین، لایههایی از تاریخ نهفته است که شاید در نگاه نخست تنها تپهای خاموش، دیواری فرسوده یا بقایایی پراکنده از گذشته به نظر برسند، اما در حقیقت، هر وجب از این خاک میتواند حامل روایتهایی باشد که قرنها در سکوت، حافظ بخشی از هویت و حافظه تمدنی یک ملت بودهاند. محوطههای تاریخی و باستانی، تنها بقایای مادی گذشتگان نیستند؛ آنها اسناد زندهای از شیوه زیست، باورها، مناسبات اجتماعی، ساختارهای اقتصادی و سیر تحولات فرهنگی انسانهایی هستند که پیش از ما بر این سرزمین زیستهاند و اکنون ردپای آنان در دل خاک، چشمانتظار کشف و خوانش دوباره است.
در جهانی که ملتها بیش از هر زمان دیگری برای بازتعریف هویت تاریخی و فرهنگی خود به گذشته رجوع میکنند، حفاظت، مطالعه و مستندسازی میراث تاریخی، دیگر صرفاً یک وظیفه اداری یا پژوهشی نیست؛ بلکه ضرورتی تمدنی و بخشی جداییناپذیر از مسئولیت ما در قبال نسلهای آینده است. شناخت دقیق گذشته، نهتنها به بازسازی حافظه تاریخی جامعه کمک میکند، بلکه میتواند زمینهساز تقویت سرمایه فرهنگی، توسعه گردشگری علمی و تاریخی و حتی افزایش حس تعلق اجتماعی و هویتی در میان شهروندان باشد.
ایران، بهعنوان یکی از کهنترین خاستگاههای تمدنی جهان، سرزمینی است که در هر گوشه آن میتوان نشانههایی از هزاران سال زندگی، تعامل و تحول انسانی را یافت. در این میان، استان البرز به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی خود، همواره یکی از مسیرهای مهم ارتباطی، تجاری و فرهنگی میان فلات مرکزی ایران و سایر مناطق بوده و همین جایگاه، ظرفیتهای تاریخی و باستانشناختی کمنظیری را در دل خود جای داده است؛ ظرفیتهایی که بسیاری از آنها هنوز بهطور کامل شناسایی و مطالعه نشدهاند.
یکی از مهمترین ابزارهای ورود علمی به این گنجینههای خاموش، انجام مطالعات باستانشناسی و بهویژه «گمانهزنی» است؛ فرآیندی تخصصی که به پژوهشگران امکان میدهد بدون ورود مستقیم به کاوشهای گسترده، نخستین نشانهها از قدمت، لایههای تاریخی، نوع استقرار انسانی و ارزشهای پنهان یک محوطه را آشکار کنند. این مطالعات، در واقع نخستین گام برای فهم عمیقتر تاریخ یک منطقه و تصمیمگیری دقیقتر برای حفاظت و پژوهشهای بعدی به شمار میروند.
آغاز مطالعات گمانهزنی در تپه تاریخی ینگیامام در استان البرز، میتواند نقطه عطفی در شناخت بهتر پیشینه تاریخی این منطقه باشد؛ محوطهای که در مجاورت کاروانسرای تاریخی ینگیامام، یکی از ۵۴ کاروانسرای ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، قرار گرفته و همین همجواری، اهمیت تاریخی و پژوهشی آن را دوچندان کرده است. کارشناسان معتقدند نتایج این مطالعات میتواند افقهای تازهای از پیشینه استقرار انسانی، مناسبات فرهنگی و جایگاه این منطقه در مسیرهای تاریخی ایران را روشن کند.
شهباز محمودی، معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان البرز در گفتوگویی تفصیلی با خبرنگار تسنیم در کرج ضمن برشمردن اهمیت شناسایی و مطالعه محوطههای تاریخی، نقش گمانهزنی باستانشناسی و جزئیات آغاز مطالعات در تپه تاریخی ینگیامام را تشریح کرد.
تسنیم: اهمیت شناسایی و مطالعه محوطههای تاریخی در استان چیست؟
پاسخ: یکی از مهمترین مأموریتها و مسئولیتهای حوزه معاونت میراث فرهنگی در هر استان، شناسایی، مستندسازی، ثبت و حفاظت از محوطهها، بناها و آثار تاریخی است؛ زیرا هر محوطه تاریخی در واقع بخشی از حافظه زنده تمدنی و هویتی یک سرزمین محسوب میشود و اطلاعات ارزشمندی درباره گذشته، سبک زندگی، ساختارهای اجتماعی، باورها، مناسبات اقتصادی و روند تحولات فرهنگی نسلهای پیشین در دل خود حفظ کرده است.
میراث تاریخی تنها مجموعهای از سنگها، خاکها یا بناهای کهن نیست، بلکه سندی عینی از سیر تمدنی و ریشههای فرهنگی یک جامعه به شمار میرود. هر محوطه تاریخی میتواند روایتگر بخشی از گذشتهای باشد که شناخت آن به درک بهتر هویت امروز ما کمک میکند. در واقع، ملتهایی که نسبت به گذشته تاریخی خود آگاهی بیشتری دارند، در مسیر حفظ هویت فرهنگی و برنامهریزی برای آینده نیز موفقتر عمل میکنند.
استان البرز به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود، همواره یکی از کریدورهای مهم ارتباطی و تمدنی در فلات مرکزی ایران بوده و به همین دلیل ظرفیتهای تاریخی و باستانشناختی بسیار ارزشمندی در این منطقه وجود دارد که بسیاری از آنها هنوز بهطور کامل شناسایی و مطالعه نشدهاند. از این رو، شناسایی و بررسی این محوطهها نهتنها در راستای حفاظت از میراث فرهنگی اهمیت دارد، بلکه میتواند زمینهساز توسعه پژوهشهای علمی، تقویت گردشگری فرهنگی و افزایش شناخت عمومی نسبت به پیشینه تاریخی استان باشد.
تسنیم: پس از شناسایی و ثبت یک محوطه تاریخی چه مراحلی انجام میشود؟
پاسخ:پس از شناسایی یک محوطه تاریخی و ثبت آن در فهرست آثار ملی، مرحلهای بسیار مهمتر و تخصصیتر آغاز میشود و آن، مطالعه علمی و دقیق لایههای تاریخی و فرهنگی آن محوطه است. در واقع، ثبت یک اثر تنها نخستین گام در مسیر حفاظت و شناخت آن به شمار میرود و بههیچوجه پایان کار نیست.
پس از ثبت، باید مشخص شود این محوطه متعلق به چه دوره یا دورههای تاریخی است، چه نوع استقرار انسانی در آن شکل گرفته، چه کارکردهایی داشته و چه دادههایی از گذشته در لایههای مختلف آن نهفته است. پاسخ به این پرسشها نیازمند انجام مطالعات تخصصی باستانشناسی، مستندسازی دقیق، تحلیل یافتهها و گاه اجرای پروژههای کاوش چندساله است.
در بسیاری از موارد، محوطههای تاریخی دارای لایههای متعددی از دورههای مختلف هستند که هر یک میتواند اطلاعات متفاوتی درباره تحولات فرهنگی و اجتماعی منطقه ارائه دهد. بنابراین مطالعه این لایهها به دانش تخصصی، زمان کافی، اعتبارات مالی مناسب و همکاری میان پژوهشگران و نهادهای مرتبط نیاز دارد.
هدف نهایی از این مطالعات، تنها کشف اشیا یا آثار مادی نیست، بلکه بازسازی روایت تاریخی یک منطقه و شناخت بهتر از گذشته تمدنی آن است.
تسنیم: گمانهزنی باستانشناسی چه نقشی در این فرآیند دارد؟
پاسخ: در مسیر مطالعه علمی محوطههای تاریخی، گمانهزنی باستانشناسی یکی از نخستین و مهمترین مراحل محسوب میشود. گمانهزنی در واقع نوعی مطالعه مقدماتی و علمی است که به پژوهشگران کمک میکند بدون ورود به کاوشهای گسترده و پرهزینه، اطلاعات اولیه و بسیار مهمی درباره ظرفیت تاریخی یک محوطه به دست آورند.
در این فرآیند، باستانشناسان با ایجاد ترانشهها یا برشهای محدود در بخشهای مختلف محوطه، لایههای خاک را بهصورت مرحلهبهمرحله بررسی میکنند تا به شواهدی از قدمت، نوع استقرار، توالی تاریخی، معماری احتمالی، سفالینهها، بقایای انسانی یا سایر آثار فرهنگی دست یابند.
گمانهزنی در واقع مانند یک مطالعه تشخیصی عمل میکند و مشخص میسازد که آیا یک محوطه ارزش ورود به مراحل بعدی و انجام کاوشهای گستردهتر را دارد یا خیر. این مرحله کمک میکند تصمیمگیری درباره حفاظت، تخصیص بودجه، برنامهریزی پژوهشی و حتی توسعه گردشگری فرهنگی با دقت و پشتوانه علمی بیشتری انجام شود.
تسنیم: اگر نتایج گمانهزنی نشاندهنده اهمیت بالای محوطه باشد، چه اقداماتی انجام میشود؟
پاسخ: اگر نتایج گمانهزنی نشان دهد که یک محوطه دارای غنای تاریخی، فرهنگی و باستانشناختی قابلتوجهی است، پرونده آن وارد مرحله جدیدی میشود و مقدمات انجام کاوشهای تخصصیتر و گستردهتر فراهم خواهد شد.
در این مرحله، تیمهای تخصصی باستانشناسی با برنامهریزی دقیقتر وارد میدان میشوند و عملیات کاوش در ابعاد وسیعتری انجام میگیرد تا لایههای مختلف محوطه با دقت بیشتری بررسی و مستند شوند.
بسیاری از محوطههای مهم و شناختهشده کشور، از جمله محوطههای تمدنی شاخص، ابتدا از طریق همین مطالعات گمانهزنی شناسایی شدهاند و سپس با انجام کاوشهای علمی، ابعاد تازهای از تاریخ ایران را آشکار کردهاند.
نمونه بارز این موضوع، محوطه تاریخی ازبکی است که مطالعات اولیه در آن، به کشف لایههای مهم تمدنی و یافتههای ارزشمند باستانشناسی منجر شد و جایگاه ویژهای در مطالعات پیش از تاریخ ایران پیدا کرد.
در چنین شرایطی، علاوه بر ادامه مطالعات علمی، اقدامات حفاظتی نیز تقویت میشود تا از هرگونه آسیب احتمالی به محوطه جلوگیری شود.
تسنیم: درباره آغاز مطالعات در تپه تاریخی ینگیامام توضیح میدهید؟
پاسخ: تپه تاریخی ینگیامام یکی از محوطههای ارزشمند و کمتر مطالعهشده استان البرز است که در مجاورت کاروانسرای تاریخی ینگیامام قرار دارد؛ کاروانسرایی که بهعنوان یکی از ۵۴ کاروانسرای ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و خود بهتنهایی از اهمیت بینالمللی برخوردار است.
همجواری این تپه با چنین اثر شاخصی، احتمال وجود پیوندهای تاریخی، اقتصادی و فرهنگی میان این دو محوطه را تقویت میکند و همین موضوع اهمیت مطالعه علمی تپه را دوچندان کرده است.
با پیگیریهای مستمر و برنامهریزیهای انجامشده از سوی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان البرز، امسال اعتبارات لازم برای اجرای پروژه مطالعاتی این محوطه تأمین شد و پس از طی مراحل اداری و تخصصی، قرارداد اجرای گمانهزنی با تیم منتخب منعقد شد.
هدف از این مطالعات، دستیابی به شناخت اولیه از قدمت تپه، دورههای استقراری، نوع فعالیتهای انسانی و ظرفیتهای باستانشناختی آن است تا بتوان درباره مراحل بعدی پژوهش و حفاظت تصمیمگیری دقیقتری داشت.
تسنیم: روند دریافت مجوز و زمان اجرای این مطالعات چگونه بوده است؟
پاسخ: مطالعات باستانشناسی در کشور بر اساس ضوابط علمی و قانونی مشخصی انجام میشود و هرگونه گمانهزنی یا کاوش نیازمند دریافت مجوز رسمی از پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری است.
در مورد تپه تاریخی ینگیامام نیز ابتدا پروپوزال علمی پروژه تهیه و به پژوهشگاه ارسال شد. این طرح پس از بررسیهای تخصصی، ارزیابی اهداف پژوهشی، روششناسی و صلاحیت تیم اجرایی، مورد تأیید قرار گرفت و مجوز رسمی اجرای گمانهزنی صادر شد.
بر اساس این مجوز، عملیات گمانهزنی از ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ آغاز شده و تا ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ ادامه خواهد داشت. تیم باستانشناسی منتخب نیز که از طریق فرآیند قانونی مناقصه انتخاب شده، فعالیت میدانی خود را آغاز کرده است.
در طول این مدت، تمامی یافتهها بهصورت علمی مستندسازی خواهد شد و نتایج اولیه میتواند مبنای تصمیمگیری برای مراحل بعدی باشد.
تسنیم: این مطالعات چه دستاوردهایی میتواند برای شناخت تاریخ منطقه داشته باشد؟
پاسخ:مهمترین دستاورد این مطالعات، روشنتر شدن بخشی از پیشینه تاریخی منطقه و دستیابی به اطلاعاتی است که تاکنون در دل خاک پنهان ماندهاند.
تیم باستانشناسی در این مرحله تلاش خواهد کرد با بررسی دقیق لایههای تاریخی محوطه، اطلاعات اولیهای درباره قدمت تپه، دورههای مختلف استقرار انسانی، نوع معماری، الگوهای زیستی و آثار فرهنگی موجود به دست آورد.
نتایج این مطالعات میتواند افق تازهای از تاریخ منطقه را آشکار کند و حتی جایگاه استان البرز را در نقشه باستانشناسی ایران برجستهتر سازد. در برخی موارد، یک کشف باستانشناسی میتواند برداشتهای پیشین از تاریخ یک منطقه را تغییر دهد و به بازنگری در برخی روایتهای تاریخی منجر شود.
در نهایت باید تأکید کرد که حفاظت از میراث تاریخی تنها به نگهداری بناها و آثار قابل مشاهده محدود نمیشود؛ بلکه شناخت علمی، مستندسازی دقیق و مطالعه نظاممند محوطههای تاریخی نیز بخش مهمی از مسئولیت ما در قبال گذشته و نسلهای آینده است. هر کشف باستانشناسی، در واقع بخشی از هویت تاریخی این سرزمین را روشنتر میکند و پلی میان گذشته، حال و آینده میسازد.
انتهای پیام/
دیدگاهتان را بنویسید